ویرانی آثار باستانی ایران در جنگ رمضان+جزييات

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری خبرهای آینده،حمله به میراث فرهنگی در زمان جنگ، فراتر از تخریب صرف بناها و اشیاء تاریخی به معنای نابودی هویت، تاریخ و حافظه جمعی یک ملت محسوب می‌شود و آثاری جبران‌ناپذیر بر پیکره فرهنگ و تمدن بشری بر جای می‌گذارد. کنوانسیون لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در هنگام مخاصمات مسلحانه مصوب ۱۹۵۴ و کنوانسیون میراث جهانی یونسکو مصوب ۱۹۷۲ به‌عنوان مهم‌ترین اسناد حقوقی بین‌المللی کشورها را موظف می‌کنند که از این آثار بی‌بدیل در برابر آسیب‌های ناشی از درگیری‌های نظامی محافظت کنند و هرگونه حمله به آنها را به‌عنوان جنایت جنگی تلقی می‌کنند.

با وجود این تعهدات بین‌المللی، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، خساراتی به میراث فرهنگی این سرزمین کهن وارد کرده است.

حملات و خسارات وارده به بناهای تاریخی

کاخ گلستان: یکی از مهمترین بناهای تاریخی ایران که در جنگ اخیر آسیب دید کاخ گلستان است؛ کاخی که در قلب تاریخی تهران واقع شده و نخستین اثر تاریخی تهران به شمار می‌رود که در سال ۲۰۱۳ میلادی با شماره ۱۴۲۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
شامگاه یکشنبه ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ در جریان حملات هوایی گسترده به مرکز تهران، چندین راکت و بمب به منطقه میدان ارگ اصابت کرد که این منطقه در حریم بلافصل کاخ گلستان قرار دارد و به‌عنوان منطقه حائل این اثر تاریخی محسوب می‌شود.

ترکش‌های بمب‌های آمریکایی ـ اسرائیلی تا ده‌ها متر داخل کاخ هم نفوذ کرد؛ همچنین تکه‌هایی از آسفالت سقف دادگستری و حتی تیرآهن‌های آنجا، درهای چوبی تاب برداشته، شیشه پنجره‌ها و ارسی‌ها شکسته و آینه‌کاری‌های ایوان تخت مرمر، ایوان شمس‌العماره، عمارت برلیان و تالار آینه بر اثر موج انفجار دچار شکستگی و ریزش شدند.

نکته تأسف‌بار آنکه یونسکو پیش از این حملات، مختصات دقیق جغرافیایی کاخ گلستان و دیگر اماکن فرهنگی ایران را در اختیار همه طرف‌های درگیر قرار داده بود تا از چنین آسیب‌هایی جلوگیری شود اما ظاهراً این اطلاعات نادیده گرفته شده است. براساس گزارش‌های میدانی، تیم‌های ارزیاب خسارت و تصاویر منتشر شده توسط خبرگزاری‌های معتبر داخلی و بین‌المللی جزئیات خسارات وارده به کاخ گلستان به شرح زیر است:

_ تالار تخت مرمر که یکی از قدیمی‌ترین و باشکوه‌ترین تالارهای کاخ محسوب می‌شود و تخت مرمرین معروف آن در این مکان قرار دارد، سقف‌های تزئینی آن فرو ریخته و بخش‌هایی از کف‌سازی منحصربه‌فرد آن به شدت آسیب دیده است.
_ تالار آیینه که توسط ابوالحسن اصفهانی، معمار برجسته دوره قاجار طراحی شده و اوج هنر آینه‌کاری ایران را به نمایش می‌گذاشت، همه پنجره‌های رو به بیرون آن شکسته و خسارت قابل توجهی به تزئینات سقف آن وارد شده است. افشین ابراهیمی، مدیر کاخ گلستان در بازدید از محل با چشمانی اشک‌بار و صدایی لرزان به خبرنگاران گفت: «اشیای این کاخ مانند فرزندان من هستند و سال‌هاست که از آنها مراقبت می‌کنیم. کف‌پوش‌های نفیس و تزئینات سقف منحصربه‌فرد که حاصل ماه‌ها تلاش هنرمندان بوده، نابود شده‌اند و ما همین یک هفته پیش بازسازی تالار آیینه را با صرف هزینه و زمان بسیار به پایان رسانده بودیم.»

کاخ‌عاج که به دلیل تزئینات عاج‌کاری شده اش شهرت دارد، پنجره‌های رو به کاخ آن آسیب دیده و ترک‌های عمیقی بر دیوارهای آن ظاهر شده است.
_ تالار برلیان نیز به پنجره‌ها و سقف آن آسیب وارد شده و بخشی از گچ‌بری‌های نفیس آن فرو ریخته است.

_ شمس‌العماره که بلندترین بنای کاخ و نماد آشنای آن محسوب می‌شود، سقف حیاط آن فرو ریخته و بخشی از طبقه پایین آن آسیب دیده است اما شدیدترین آسیب به کاخ ابیض (سفید) وارد شده؛ همه پنجره‌های این بخش جابه‌جا و شکسته، بخش‌هایی از سقف فوقانی فروریخته و دیوارهای آن ترک‌های عمیق برداشته است. همچنین چند اصله درخت کهنسال در محوطه کاخ ریشه‌کن شده و یا به شدت آسیب دیده‌اند.

البته با وجود این خسارات گسترده، خوشبختانه اشیاء و گنجینه‌های بسیار باارزش و منقول کاخ از جمله اشیای تالار آیینه، پیش از حملات به مکان‌های امن منتقل شده بودند که این اقدام پیشگیرانه از نابودی کامل آنها جلوگیری کرد.

مسجدامام اصفهان: مسجدامام یکی از مهم‌ترین و باشکوه‌ترین بناهای تاریخی میدان نقش جهان اصفهان به شمار می‌رود و به عنوان بخشی از این مجموعه بی‌نظیر، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. ساخت این مسجد در سال ۱۶۱۱ میلادی به دستور شاه عباس بزرگ آغاز شد و اوج هنر معماری، کاشی‌کاری و خوشنویسی ایرانی را در خود جای داده است.

حدود ساعت ۰۸:۰۰ صبح سه‌شنبه ۱۸ اسفند ۱۴۰۴، حملات هوایی به منطقه خیابان پاسداران اصفهان که در نزدیکی میدان نقش جهان قرار دارد، موجب لرزش شدید زمین و موج انفجارهای مهیبی شد که پیامدهای ناگواری برای مسجدامام به همراه داشت.
«سیدروح‌الله سیدالعسگری» معاون اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگاران ضمن تأیید خسارت وارده به مسجد امام، اظهار داشت: در اثر انفجارها و حملات هوایی نزدیک میدان نقش جهان، بخش‌هایی از کاشی‌های ایوان جنوبی این مسجد که از نفیس‌ترین نمونه‌های کاشی‌کاری هفت‌رنگ دوره صفویه محسوب می‌شود، فرو ریخته و خرد شده است.

وی با بیان این نکته مهم که ساختار اصلی این بنا با خشت خام و ملات‌های سنتی و قدیمی ساخته شده و در طول قرن‌ها در برابر عوامل طبیعی مقاومت کرده است، تأکید کرد: این بافت تاریخی در برابر موج انفجار جنگ‌افزارهای مدرن به شدت آسیب‌پذیر است و حملات مکرر هوایی به مناطق نزدیک می‌تواند به خسارات جبران‌ناپذیری مانند فروریختن کامل ایوان‌ها و گنبدهای مسجد منجر شود.

علاوه بر این، به ساختمان مرکزی اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان، که خود در بنایی چند صد ساله و با ارزش تاریخی قرار دارد نیز خسارت وارد شده و بخشی از سقف و دیوارهای آن ترک برداشته است. به گفته معاون اداره کل میراث‌فرهنگی اصفهان، علاوه بر مسجد جامع عباسی، به برخی از بخش‌های «عمارت هنر و پیشه» (مقر اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان) آسیب وارد شده است.

واکنش‌های داخلی و بین‌المللی

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) به‌عنوان عالی‌ترین نهاد بین‌المللی مسئول حفاظت از میراث فرهنگی، بلافاصله پس از انتشار اخبار مربوط به خسارت اماکن تاریخی ایران، ضمن ابراز نگرانی عمیق و تأثر شدید از این رویداد تلخ، بیانیه‌ای صادر کرد و در آن یادآور شد مختصات جغرافیایی همه اماکن فرهنگی ثبت ‌شده ایران را در اختیار همه طرف‌های درگیر در مناقشه قرار داده بود تا از آسیب به این گنجینه‌های بشری جلوگیری شود.

در بیانیه یونسکو همچنین یادآوری شده که اموال فرهنگی براساس حقوق بین‌الملل بشردوستانه تحت حمایت قرار دارند. از جمله این اسناد می‌توان به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه ـ همراه با سازوکار «حمایت تقویت‌شده» آن ـ و نیز کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی درباره حفاظت از میراث‌فرهنگی و طبیعی جهان اشاره کرد؛ اسنادی که دولت‌های عضو را متعهد می‌سازد در شرایط بحران و درگیری، بالاترین سطح مراقبت و خویشتنداری را برای صیانت از آثار تاریخی و فرهنگی اعمال کنند.

در داخل ایران نیز واکنش‌های گسترده‌ای به این فاجعه فرهنگی صورت گرفت. سیدرضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ساعاتی پس از حملات به تهران با حضور در کاخ گلستان از نزدیک در جریان ابعاد خسارات قرار گرفت و ضمن تأیید وقوع خسارت، بر ارسال گزارش کامل و مستند به یونسکو و دیگر مجامع بین‌المللی تأکید کرد.

وزیر علوم، تحقیقات و فناوری نیز در نامه‌ای رسمی به مدیرکل یونسکو ضمن محکومیت شدید این حملات، خواستار محکومیت جهانی این اقدام و اعزام تیم‌های کارشناسی بین‌المللی برای ارزیابی دقیق خسارات وارده شد. همچنین ایران در اقدامی سریع و پیشگیرانه، از نصب «سپرهای آبی» روی بناهای تاریخی حساس خبر داد که این سپرها نشانگر وضعیت غیرنظامی این اماکن و لزوم حفاظت از آنها بر اساس قوانین بین‌المللی است اما آسیب به مسجدامام اصفهان نشان داد که آمریکا و رژیم صهیونیستی توجهی به این سپرهای آبی هم ندارند.

«اسکندر مختاری طالقانی» کارشناس برجسته میراث فرهنگی و استاد دانشگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری تهران تایمز، این تخریب را اقدامی «ضد فرهنگی» و خسارت به اماکن ثبت‌شده جهانی را «جنایت ضد بشری» خواند و با اشاره به سابقه پیگیری‌های حقوقی مشابه در محاکم بین‌المللی خواستار پیگیری جدی این موضوع از طریق مجاری قانونی و اعزام فوری تیم‌های کارشناسی برای ارزیابی دقیق خسارت و برآورد هزینه‌های بازسازی شد.

نتیجه‌گیری

حمله به حریم اماکن فرهنگی مانند آنچه در میدان ارگ تهران رخ داد و آسیب مستقیم به بناهای تاریخی نظیر آنچه بر مسجد امام اصفهان وارد شد، مصداق بارز و آشکار نقض کنوانسیون‌های لاهه ۱۹۵۴ و ۱۹۵۲ به شمار می‌رود که به‌وضوح کشورهای عضو را موظف می‌کند از اماکن فرهنگی در طول جنگ محافظت کرده و از هرگونه اقدام نظامی در نزدیکی آنها خودداری کنند.

اگرچه آمریکا از سال ۲۰۱۹ میلادی به‌طور رسمی از یونسکو خارج شده است اما اسرائیل به عنوان یکی از اعضای این سازمان، موظف به رعایت قوانین و مقررات آن است و خسارت وارده به کاخ گلستان و مسجد امام اصفهان، نمونه‌ای آشکار از تخطی از این تعهدات بین‌المللی محسوب می‌شود.
میراث فرهنگی ایران زمین که قرن‌ها در برابر بلایای طبیعی، جنگ‌ها و گذر زمان ایستادگی کرده و به عنوان گنجینه‌ای از هنر و معماری بشری به نسل‌های بعد منتقل شده است، در برابر موج انفجار و لرزش ناشی از جنگ‌افزارهای مدرن و پیشرفته امروزی به شدت آسیب‌پذیر و شکننده است.

تخریب این آثار بی‌بدیل، فراتر از یک خسارت فیزیکی و مادی به معنای نابودی بخشی از هویت، تاریخ و حافظه جمعی یک ملت کهنسال است و باید در مجامع بین‌المللی به‌عنوان جنایت علیه بشریت پیگیری شود و برای جبران آن و مجازات عاملان این جنایت، اقدامات لازم از طریق دیوان بین‌المللی کیفری صورت پذیرد.
برآورد اولیه کارشناسان و متخصصان مرمت آثار تاریخی نشان می‌دهد که بازسازی کامل و اصولی برخی بخش‌های آسیب‌دیده مانند تالار آیینه کاخ گلستان که اوج هنر ایرانی را به نمایش می‌گذاشت، با توجه به ظرافت‌های هنری و تکنیک‌های خاص به کار رفته در آن، ممکن است تا ۱۵ سال زمان نیاز داشته باشد و هزینه‌های مالی هنگفتی را به کشور تحمیل کند.